MỘT VÀI LƯU Ý VỀ GIẢNG DẠY Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG TRIẾT HỌC

MỘT VÀI LƯU Ý VỀ GIẢNG DẠY Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG TRIẾT HỌC

Ths. Nguyễn Thị Thương Uyên

Đảng và Nhà nước xác định lấy chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho mọi hành động. Mặt khác, bằng chính hoạt động thực tiễn, tùy vào tình hình, hoàn cảnh cụ thể của đất nước, Đảng cũng luôn có sự vận dụng sáng tạo để đưa cách mạng Việt Nam giành nhiều thắng lợi trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc đi đến thống nhất đất nước, cũng như trong công cuộc đổi mới và xây dựng đất nước hiện nay.

 Chính vì tầm quan trọng về mặt lí luận cũng như thực tiễn, nên việc giảng dạy chủ nghĩa Mác-LêNin cho HSSV trong các trường Đại học Cao đẳng là một đòi hỏi tất yếu. Ngày 18/09/ 2008 Bộ Giáo Dục & Đào Tạo ra quyết định số 52/2008/QĐ- BGDĐT với đề án “Đổi mới nội dung, chương trình giáo dục các bộ môn khoa học Mác- LêNin, tư tưởng Hồ Chí Minh cho các sinh viên khối đại học cao đẳng khối không chuyên Mác-LêNin, tư tưởng Hồ Chí Minh” với các môn: Những nguyên lý cơ bản của chủ  nghĩa Mác- LêNin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và Đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam. Việc giảng dạy, học tập các môn này đã đạt được nhiều thành quả quan trọng, góp phần xây dựng thế giới quan, nhân sinh quan khoa học đồng thời bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho HSSV. Giúp HSSV có cách nhìn biện chứng với hiện thực, cũng như thái độ chính trị vững vàng  trước những thay đổi của đời sống văn hóa, chính trị và xã hội.

Tuy nhiên, thực tế công tác giảng dạy học tập các môn khoa học Mác-LêNin hiện nay vẫn còn không ít hạn chế, cần phải bổ khuyết khắc phục. Đó có thể là xuất phát từ nội dung chương trình chưa đạt đến sự hoàn thiện, từ bản lĩnh sư phạm, kiến thức của cán bộ giảng dạy, hoặc từ tâm lý học tập của HSSV … Những vấn đề nêu trên đã có nhiều hội thảo, bài báo khoa học đề cập đến. Ở phạm vi bài viết này chỉ xin nêu ra một vài suy nghĩ liên quan đến việc giảng dạy nội dung ý nghĩa phương pháp luận trong Triết học Mác-LêNin.

Ý nghĩa phương pháp luận có giá trị như là ứng dụng về nhận thức cũng như thực tiễn của các nội dung kiến thức khác nhau trong việc giảng triết học Mác- LêNin. Theo quan điểm của cá nhân tác giả, để đảm bảo tính hiệu quả cần phải có một số lưu ý cơ bản trong công tác giảng dạy như sau.

Đảm bào tính thống nhất giữa thế giới quan và phương pháp luận.

Thế giới quan là toàn bộ những quan điểm, quan niệm của con người về thế giới, về bản thân con người, về cuộc sống và vị trí của con người trong thế giới đó. Thế giới quan đóng vai trò định hướng cho toàn bộ cuộc sống của con người, từ thực tiễn đến hoạt động nhận thức thế giới cũng như tự nhận thức bản thân để từ đó xác định lý tưởng, hệ giá trị, lối sống, nếp sống của mình.

Phương pháp luận là “lý luận về phương pháp, là hệ thống các nguyên tắc mà con người tìm tòi, xây dựng, lựa chọn và vận dụng” cụ thể vào trong nhận thức và hoạt động thực tiễn. Tuy nhiên, phương pháp luận chí thể chính xác khi đã nắm vững về thế giới quan.

Tính thống nhất giữa thế giới quan và phương pháp luận thể hiện tính lôgic trong quá trình truyền thụ hệ thống lý luận triết học ( phạm trù quy luật, khái niệm …), qua đó để rút ra ý nghĩa về mặt phương pháp luận. Chúng ta thấy rằng thế giới quan triết học macxit là sự tổng hợp lý luận của những quan điểm chung nhất về tự nhiên, xã hội, về con người và về nhận thức. Vì vậy, khi giảng dạy đòi hỏi GV phải phân tích, lí giải các khái niệm về mặt lí luận khoa học, qua đó mới có thể chứng minh được giá trị thực tiễn của khái niệm đó.

Ví dụ: Khi giảng dạy về khái niệm vật chất, từ nguyên lý vật chất quyết định ý thức, từ đó ý nghĩa về mặt phương pháp luận đó là phải luôn xuất phát từ điều kiện, quy luật khách quan. Liên hệ cụ thể đó là Đảng đã luôn xuất phát từ những tình hình thực tế  để đưa ra được những chủ trương, đường lối cách mạng kịp thời, sáng suốt trong suốt tiến trình phát triển của cách mạng Việt Nam.

Hay ở một ví dụ khác trong tác phẩm "Chống Đuyrinh", Ăngghen đã khẳng định: Thế giới thống nhất ở tính vật chất của nó chứ không phải ở sự tồn tại của nó. Đây là một nguyên lý thế giới quan đóng vai trò định hướng, gợi mở trong khoa học bởi lẽ khi khẳng định thế giới thống nhất ở tính vật chất của nó, điều đó có nghĩa về mặt phương pháp luận đã định hướng, gợi mở cho người ta phải đi tìm các dạng vật chất khác nhau, đi tìm sự biểu hiện đa dạng của vật chất (từ vật chất vô cơ, vật chất hữu cơ đến các bậc tổ chức từ thấp đến cao của vật chất...).

Tóm lại, phương pháp luận phải gắn liền với thế giới quan. Trên cơ sở thế giới quan sẽ hình thành phương pháp luận. Bởi vì thế giới quan chứa đựng những nguyên lý tổng kết, đã đúc kết lại những gì chính xác nhất, khoa học nhất về các sự vật, đối tượng, quá trình diễn ra trong thế giới xung quanh ta. Làm cơ sở cho hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người.

Giảng dạy ý nghĩa phương pháp luận phải luôn gắn liền với tính thực tiễn

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-LêNin, hoạt động nhận thức phải gắn liền với thực tiễn, thực tiễn là động lực, cơ sở của nhận thức. Còn bản chất hoạt động học tập là sự tiếp nhận những tri thức được tổng kết từ thực tế và chuyển hóa những tri thức đó thành kỹ năng, phương pháp cụ thể. Đối với các môn khoa học Mác-LêNin, với chức năng là trang bị cho người học thế giới quan và phương pháp luận khoa học, xây dựng niềm tin về sự lãnh đạo của Đảng, kiên định con đường xây dựng CNXH.

Để đảm bảo được điều đó, đòi hỏi GV phải biết kết hợp, liên hệ giữa nội dung giảng dạy với thực tiễn đời sống chính trị xã hội của đất nước, có như vậy mới đủ sức thuyết phục, để từ đó hình thành nên niềm tin, lập trường quan điểm chính trị đúng đắn cho HSSV.

Ví dụ như khi giảng dạy về nội dung liên quan đến phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, đòi hỏi giáo viên phải chỉ ra những mâu thuẫn mang tính bản chất của CNTB, đó là chế độ bóc lột người lao động làm thuê gắn liền với tính chất tư hữu về tư liệu sản xuất với những minh chứng cụ thể xuất phát từ các nước TBCN. Để thấy sự sụp đổ của CNTB là một tất yếu khách quan, từ đó để HSSV thấy rằng, quá độ lên CNXH ở nước ta không chỉ là xuất phát từ thực tế của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc mà còn là xu hướng tất yếu của thời đại.

Ý nghĩa phương pháp luận trong giảng dạy triết học Mác-LêNin còn đòi hỏi GV phải luôn xác định nội dung cụ thể nào trong bài giảng, những nội dung lý luận nào cần dùng thực tiễn cụ thể để chứng minh và vận dụng như thế nào cho thật phù hợp. Ví dụ: Như khi giảng dạy về nội dung giai cấp và đấu tranh giai cấp theo quan điểm của chủ nghĩa Mác- LêNin, thì khi liên hệ vào thực tế vấn đề đấu tranh giai cấp ở Việt Nam trong bối cảnh đất nước đang quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội có những khác biệt. Đó là vấn đề cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới, từng bước nâng cao chất lượng đời sống và đồng thời luôn giữ vững định hướng XHCN trong suốt tiến trình công cuộc đổi mới và xây dựng đất nước.

Như vậy có thể thấy rằng, xét đến cùng thì lý luận xuất phát từ thực tiễn, bản thân lý luận nếu phản ánh phù hợp thực tiễn thì sẽ trở thành nhân tố quan trọng cải tạo thực tiễn. Mặt khác nguyên tác này cũng xuất phát từ chính triết lý giáo dục của Đảng ta: Học phải đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội. Do đó việc năm vững lý luận và biến chúng thành phương pháp luận trong nhận thức cũng như thật tiễn là một tất yếu. Đúng như tinh thần của chủ tịch Hồ Chí Minh:“ Học tập chủ nghĩa Mác-LêNin là học tập cái tinh thần xử mọi việc”.

Quán triệt tính Đảng trong giảng dạy ý nghĩa phương pháp luận

Quán triệt tính Đảng là một trong những yêu cầu thể hiện bản chất trong việc giảng dạy khoa học xã hội nói chung và đặc biệt đối với các môn khoa học Mác-LêNin còn có tính trực tiếp nhất so với các môn khoa học khác. Đảng ta đã khẳng định lấy chủ nghĩa Mác-LêNin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng trong đó phương pháp luận triết học là hạt nhân. Vì vậy mỗi nguyên lý của triết học Mác-LêNin đều chứa đựng tính Đảng, tính giai cấp sâu sắc. Tính Đảng trong việc giảng dạy triết học Mác-LêNin đó chính là biểu hiện lập trường của giai cấp công nhân, giai cấp tiên tiến đại diện cho quyền lợi của nhân dân lao động.

Đối với Việt Nam, tính Đảng được biểu hiện cụ thể thông qua việc bảo vệ lập trường, quan điểm về con đường tiến lên CNXH và thời kì quá độ ở Việt Nam. Đó là việc chứng minh cho tính đúng đắn, khoa học của những nội dung trong đường lối đổi mới của Đảng, đồng thời chống lại những luận điệu bài bác vai trò lãnh đạo của Đảng, đòi đa nguyên chính trị, đa đảng đối lập. Thông qua hoạt động giảng dạy GV giúp sinh viên nhận thức sâu sắc, có hệ thống về đường lối quan điểm của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Đòi hỏi GV khi giảng dạy về ý nghĩa phương pháp luận luôn luôn đứng trên lập trường cách mạng, bảo vệ các quan điểm của Đảng về mặt lí luận, chứng minh tính đúng đắn chủ trương đường lối chính trị, kinh tế, văn hóa … trong những giai đoạn lịch sử cụ thể của đất nước.

Ví dụ như khi giảng dạy về một số nội dung của chủ nghĩa duy vật lịch sử như: lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, cơ sỏ hạ tầng, kiến trúc thượng tầng … GV cần phải chỉ ra được ý nghĩa về mặt phương pháp luận của những nguyên lý đó cụ thể trong đường lối chủ trương của Đảng. Đó là Đảng ta vận dụng một cách sáng tạo và cũng đã được thể hiện ra trong các quan điểm về đổi mới của Đảng, đó là việc chuyển đổi tư duy kinh tế từ nền kinh tế bao cấp sang nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN, thực hiện đổi mới một cách toàn diện, trong đó xác định kinh tế là trọng tâm, gắn với đổi mới về kinh tế là đổi mới về chính trị, kiện toàn hệ thống pháp luật, khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng là một trong những nhân tố then chốt cho sự thắng lợi của cách mạnh Việt Nam.

Hay ở một ví dụ khác có thể kể đến đó là quan điểm về xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là quan điểm thể hiện trình độ lý luận sâu sắc và đầy tính sáng tạo của Đảng. Là một điểm mới về mặt lý luận được phát triển trên cơ sỏ quan điểm về học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội, đặc biệt là lý luận biện chứng về sự phù hợp về tính chất, trình độ của quan hệ sản xuất với lực lượng sản xuất. Ngoài ra vẫn còn rất nhiều ví dụ khác để minh chứng cho tính Đảng trong việc giảng dạy ý nghĩa phương pháp luận, GV cần tuỳ theo tình hình cụ thể mà liên hệ cho phù hợp.

Ý nghĩa phương pháp luận phải hướng đến hình thành và phát triển phẩm chât, bản lĩnh chính trị, nhân cách của người học

Các môn khoa học Mác-LêNin bao chứa một nội dung tổng quát biểu hiện trên nhiều mặt của đời sống xã hội. Nó vừa mang tính khoa học, vừa mang tính lập trường của giai cấp công nhân. Tuy nhiên trong bối cảnh thông tin đa chiều, thậm chí trái chiều như hiện nay, khi HSSV có cơ hội để tiếp thu thông tin từ nhiều kênh khác nhau. Đây cũng là thuận lợi cho việc mở mang tri thức, tuy nhiên cũng là một thách thức đặt ra cho những người làm công tác giáo dục, giảng dạy. Nhất là khi bản thân các em HSSV còn ở tuổi "ăn chưa đủ no, lo chưa đủ tới”. Vì vậy, thông qua hoạt động giảng dạy để hướng đến hình thành và phát triển phẩm chât, bản lĩnh chính trị, nhân cách của người học, rèn luyện bản lĩnh chính trị vững vàng, để HSSV trong một tương lai gần sẽ thực sự trở thành những người lao động giỏi về chuyên môn, nghiệp vụ, vững vàng về niềm tin, bản lĩnh chính trị và có đủ hiểu biết, nhận thức khoa học để chống lại những luận điệu xuyên tác, âm mưu diễn biến hòa bình đang biểu hiện ngày càng phức tạp, tinh vi trong đời sống chính trị.

Trong xuyên suốt quá trình giảng dạy những nội dung về mặt ý nghĩa phương pháp luận, phải luôn nhất quán tính định hướng tư tưởng chính trị, xây dựng thế giới quan, nhân sinh quan, niềm tin vào thắng lợi tất yếu của con đường xây dựng XHCN.

Trên đây là một vài suy nghĩ trong việc giảng dạy nội dung ý nghĩa phương pháp luận trong triết học Mác-LêNin, có thể khẳng định rằng việc giảng dạy ý nghĩa phương pháp luận là một nội dung căn bản trong kết cấu của một bài giảng triết học Mác-LêNin, nó không hề thua kém bất cứ một nội dung nào. Mặt khác việc truyền thụ được ý nghĩa phương pháp luận đến với HSSV cũng có thể xem là sự thành công của người GV trong công tác giảng dạy. Vì học sinh, sinh viên hiểu và vận dụng được những nội dung này thì đó cũng chính là sự thực tiễn hóa những kiến thức căn bản của triết học Mác-LêNin vào trong nhận thức cũng như hoạt động thực tiễn.

Theo quan điểm cá nhân, việc giảng dạy ý nghĩa phương pháp luận ở bất cứ nội dung nào cũng cần tập trung đến một số lưu ý cơ bản như đã kể trên. Tuy nhiên đây chỉ là chủ quan của người viết xuất phát từ thực tiễn công tác giảng dạy. Với mong muốn được chia sẽ kinh nghiệm của mình đến các quý thầy cô và các bạn đồng nghiệp. Cũng chính vì vậy khó tránh khỏi những hạn chế nhất định. Mong nhận được những sự trao đổi, góp ý và chỉ bày thêm từ các chuyên gia, quý các thầy cô để tác giả có thể hoàn thành tốt hơn công tác giảng dạy của mình.

 

Tags: