Tổ chức ban biên tập và quy trình phản biện của các tạp chí khoa học phản biện ngang hàng (Peer-review Journals)

TS. Nguyễn Xuân Thọ - Khoa Kinh tế & QTKD

          Với xu thế hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng trong mọi lĩnh vực, giáo dục đại học Việt Nam đang từng bước nâng cao chất lượng dựa trên các tiêu chuẩn chất lượng giáo dục bậc cao của khu vực và thế giới. Một trong những nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo bậc đại học và sau đại học, được cho là quan trọng nhất, là chất lượng giảng viên của cơ sở đại học. Ba nhiệm vụ chính yếu của giảng viên là giảng dạy, nghiên cứu khoa học và sử dụng tri thức để phục vụ cộng đồng. Trong ba nhiệm vụ trên, có thế nói rằng “nghiên cứu khoa học” là điều kiện cần thiết để nâng cao chất lượng giảng dạy cũng như chuyển giao tri thức phát triển cộng đồng. Thực tế cho thấy nhiều trường đại học, đặc biệt là các cơ sở đại học địa phương, chưa đánh giá đúng vai trò quan trọng của hoạt động nghiên cứu cũng như chưa đầu tư đầu tư xứng đáng cho hoạt động nghiên cứu cứu khoa học của giảng viên. Chất  lượng các tạp chí khoa học của các cơ sở giáo dục địa phương chưa cao, quy trình hoạt động thiếu chuyên nghiệp. Bài viết này tổng hợp các kinh nghiệm cũng như trải nghiệm của tác giả về cách thức tổ chức ban biên tập cũng như quy trình phản biện các bài báo trên các tạp chí khoa học phản biện ngang bằng (peer-review jounals) thuộc các trường đại học trong nước và quốc tế. Hàm ý của bài viết là tạo cái nhìn khách quan và khoa học trong cách thức tổ chức hoạt động của tạp chí khoa học, nhằm nâng cao chất lượng tạp chí cũng như chất lượng các bài báo mang tính học thuật của giảng viên.

Về tổ chức Ban biên tập của các tạp chí khoa học trong và ngoài nước

            Ban biên tập của các tạp chí khoa học ở Việt Nam thường bao gồm: (1) tổng biên tập chịu trách nhiệm chung, (2) phó tổng biên tập (3) các ủy viên ban biên tập, và (4) thư ký tòa soạn. Bài viết này tập trung đề cập đến thành phần ủy viên ban biên tập của các tạp chí. Thực tế cho thấy, ủy viên ban biên tập tạp chí của các cơ sở giáo dục địa phương hoặc các trường đại học thiếu tính chuyên nghiệp thường bao gồm các thành viên là lãnh đạo các khoa và phòng ban. Mặc dù giảng viên làm nhiệm vụ quản lý các khoa và phòng ban thường có năng lực về quản lý, tuy nhiên điều này không có nghĩa là họ mạnh về mạnh nghiên cứu khoa học (đặc biệt là lãnh đạo các phòng ban). Mặt khác, nhiều trường hợp ủy viên ban biên tập chỉ có trình độ ở mức thạc sĩ, nhiều thành viên ban biên tập hàng năm không hề có bất cứ công bố khoa học nào được đánh giá đạt chất lượng được ghi nhận trong lĩnh vực chuyên môn của họ. Ngoài ra, thư ký tòa soạn (tương đương chức biên tập của các tạp chí uy tín) ở tạp chí ở một ít trường đại học Việt Nam không hề có kinh nghiệm về nghiên cứu khoa học, thiếu kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp nên cách thức làm việc thiếu chuyên nghiệp, đôi khi máy móc và thậm chí “phi khoa học”.

            Đối với các tạp chí học thuật phản biện ngang hàng (peer-review journal) ở các trường đại học trên thế giới, cách thức tổ chức ban biên tập thường bao gồm các thành phần chính: (1) tổng biên tập (Editor-in- chief); (2) các biên tập viên (Editors), thường kiêm luôn nhiệm vụ thư ký tòa soạn; (3) thành viên ban biên tập (Editorial board members). Tổng biên tập (Editor – in – chief) thường là giáo sư hoặc tiến sĩ có kinh nghiệm nghiệm cứu (thể hiện ở các công trình khoa học đã công bố) và uy tín về học thuật của trường, không nhất thiết phải là lãnh đạo trường như cách tổ chức ở một số trường đại học Việt nam.

            Các biên tập viên (Editors) thường chỉ những người biên tập trực tiếp toàn thời gian cho tạp chí (gần tương đương thư ký tòa soạn ở Việt Nam). Yêu cầu đối với biên tập viên (Editor) khá cao và thường được lựa chọn từ các thành viên của ban biên tập. Biên tập viên phải là người có kinh nghiệm làm khoa học với trình độ tối thiểu là tiến sĩ (đối với các tạp chí nước ngoài, ở Việt nam vị trí thư ký tòa soạn thường yêu cầu trình độ tối thiểu là thạc sĩ), đã có kinh nghiệm nghiên cứu khoa học (thường họ cũng là nghiên cứu viên) và phản biện các bài báo khoa học, thành thạo ngôn ngữ học thuật và công nghệ thông tin phục vụ công việc.

            Ban biên tập (Editorial board members) bao gồm nhiều thành viên là các giáo sư, tiến sĩ có uy tín học thuật trong các lĩnh vực khác nhau (phù hợp với các lĩnh vực đăng bài của tạp chí). Các thành viên ban biên tập không nhất thiết phải là lãnh đạo các khoa phòng (như cách làm ở một số trường đại học Việt Nam) mà bao gồm các giáo sư đại học, các chuyên gia, các nhà khoa học có uy tín và kinh nghiệm học thuật ở các lĩnh vực xuất bản bởi tạp chí, thường bao gồm cả các thành viên cơ hữu của trường và các thành viên trường khác hoặc tổ chức khoa học công nghệ khác (thậm chí ở các quốc gia khác nhau).

Về quy trình phản biện các bài báo khoa học

            Nhìn chung, các tạp chí phản biện ngang bằng (peer review journals) uy tín trong và ngoài nước có quy trình phản biện tương tự nhau, có thể mô phỏng theo các bước sau:

            - Bước đánh giá sơ bộ (preliminary evaluation) và kiểm tra tính liêm chính khoa học (kiểm tra đạo văn- check plagiarism): Biên tập viên của tạp chí sẽ thẩm định và đánh giá sơ bộ bài báo các tác giả gửi tới. Các nội dung đánh giá bao gồm: sự phù hợp nội dung bài viết với phạm vi của tạp chí, đánh giá về ngôn ngữ học thuật, quy định về quy cách trình bày. Đồng thời, biên tập viên sẽ quét kiểm tra tính liêm chính khoa học của bài báo để kiểm tra sự đạo văn (plagiarism) nếu có (khâu này ở Việt nam bị hạn chế do hiệu quả của phần mềm kiểm tra đạo văn tiếng Việt). Nếu các bài báo đạt các tiêu chuẩn kiểm tra sơ bộ ở bước này thì được chuyển sang bước tiếp theo trong quy trình phản biện, ngược lại nếu bài báo vi phạm các tiêu chuẩn kiểm tra ở bước này thì bài báo sẽ bị tư chối và trả lại cho tác giả (Desk rejection –tức tư chối ngay tại bàn, hiểu một cách dân dã là bị loại tại “vòng gửi xe”).

            Có thể chia ra 2 trường hợp đối với các bài bị desk rejection: trường hợp bài báo bị vi phạm tính liêm chính khoa học hoặc nằm ngoài phạm vi về nội dung và lĩnh vực công bố của tạp chí thì bị từ chối hoàn toàn (tức tác giả không thể gửi lại bài này); trường hợp khác, nếu bài báo vi phạm các lỗi nhẹ có thể khắc phục như sử dụng ngôn ngữ học thuật chưa chuẩn (ngữ pháp, chính tả, câu văn, cách diễn tả,..) hoặc quy định về cách thức bố cục trình bày thì tác giả có thể chỉnh sửa và gửi lại để tiếp tục lặp lại vòng kiểm tra sơ bộ.

            - Bước gửi phản biện: Đối với các bài báo đạt hoặc qua vòng thẩm định sơ bộ sẽ được đưa vào bước gửi phản biện. Tùy quy định của từng tạp chí mà có thể sử dụng một hoặc một vài cách thức phản biện theo bảng sau, tuy nhiên đối với các tạp chí uy tín và chất lượng cao thường sử dụng loại phản biện double blind review (phản biện kín hai bên):

Loại phản biện

Giải thích

Single-blind review: phản biện kín một bên

Tác giả không biết phản biện là ai nhưng phản biện biết thông tin tác giả trên bài báo

Double –blind review: phản biện kín 2 bên

Cả tác giả và phản biện không biết thông tin lẫn nhau

Open peer review: phản biện ngang hàng mở

Mọi người đều biết thông tin tác giả và người phản biện trong suốt quá trình phản biện và kết quả sau phản biện.

Collaborative review: phản biện hợp tác

- Hai hoặc nhiều phản biện làm việc với nhau để đưa ra kết quả phản biện

- Hoặc tác giả sửa bản thảo dưới sự giám sát của một hoặc nhiều phản biện

Post publication peer review (pppr): phản biện ngang hàng sau xuất bản

Bài báo được xuất mở bản trước (thường là online), các chuyên gia hoặc học giả trong lĩnh vực có thể đọc và gửi phản biện tới ban biên tập hoặc đăng tải phản biện ở mục comment dưới bài báo hoặc trên các nền tảng mạng xã hội của tạp chí. Ban biên tập sẽ dựa vào đó để quyết định bài báo có phải chỉnh sửa gì không hoặc có được đăng chính thức không (bản offline & online)

            Ở vòng gửi phản biện, biên tập viên tạp chí sẽ căn cứ vào chủ đề và lĩnh vực trong nội dung bài báo của tác giả để gửi thư mời phản biện cho phù hợp. Phản biện ưu tiên thường là các thành viên trong hội đồng biên tập nếu lĩnh vực chuyên sâu của học phù hợp. Trong trường hợp các ủy viên trong ban biên tập không có ai chuyên sâu hoặc không phù hớp với chủ đề bài báo đề cập thì biên tập viên phải gửi thư mời người phản biện ngoài (không phải là thành viên ban biên tập). Người phản biện ngoài được mời là các giáo sư, tiến sĩ, chuyên gia hoặc nhà khoa học có uy tín, có các công bố quốc tế cùng lĩnh vực với bài báo, biên tập viên tìm kiếm phản biện ngoài dựa vào các trang dữ liệu khoa học của các học giả. Sau khi đã tìm được người phản biện, biên tập viên tạp chí gửi thư mời bằng email tới người được mời, người được mời có quyền chấp nhận hoặc từ chối phản biện bài báo. Công việc phản biện bài báo ở các tạp chí quốc tế thường là công việc tự nguyện và thường không được trả phí (một tỷ lệ ít các tạp chí có trả phí phản biện cho người phản biện), tuy nhiên được mời phản biện bài báo ở các tạp chí uy tín là một danh dự lớn và nó giúp “làm đẹp” lý lịch học thuật cho người được mời.

            Số lượng phản biện tùy vào quy định của từng tạp chí nhưng các tạp chí uy tín thường là 2-3 người phản biện cho 1 bài báo ở vòng phản biện thứ nhất. Sau vòng phản biện thứ nhất, dựa vào kết quả của các phản biện, ban biên tập có thể quyết định trạng thái bài báo với các trường hợp sau: (1) từ chối đăng bài báo (thường khi tất cả phản biện không ủng hộ bài báo); (2) chấp nhận đăng bài báo với nội dung hiện tại tức là tác giả không phải chỉnh sửa gì (hiếm xảy ra); (3) chấp nhận đăng bài báo nhưng đòi hỏi tác giả sửa một số nội dung nhỏ (accept with minor revisions); (4) chấp nhận với điêu kiện tác giả chỉnh sửa nhiều nội dung hoặc nội dung quan trọng (accept with major revisions); (5) Mời thêm một hoặc một vài phản biện cho vòng phản biện 2 (trong trường hợp ý kiến của 2 phản biện ở vòng 1 trái ngược nhau). Trường hợp thứ 5 không hiếm xảy ra, tác giả bài viết này đã từng gặp trường hợp vòng 1 có ba phản biện, trong đó 1 trong ba phản biện có ý kiến trái chiều (không ủng hộ bài báo) với 2 phản biện còn lại, ban biên tập tạp chí đã phải mời thêm phản biện thứ tư để tham khảo ý kiến trước khi đưa ra quyết định chấp nhận bài báo của tác giả.

Thay lời kết

            Tóm lại, bài viết tổng hợp những kinh nghiệm và trải nghiệm của tác giả về cách thức tổ chức ban biên tập cũng như quy trình phản biện của các tạp chí khoa học trong và ngoài nước. Về cách thức tổ chức ban biên tập, các tạp chí trong và ngoài nước có một số khía cạnh không giống nhau. Tuy nhiên với sự hội nhập quốc tế ngày càng cao, nhiều tạp chí khoa học của các trường đại học trong nước đang dần từng bước áp dụng theo chuẩn và thông lệ quốc tế trong cách thức tổ chức và vận hành tạp chí nhằm nâng cao uy tín của tạp chí, chất lượng bài đăng cũng như tính chuyên nghiệp trong công việc. Mặt khác, quy trình phản biện của các tạp chí uy tín trong nước cũng đang dần áp dụng theo quy trình của các tạp chí quốc tế, như tạp chí Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á (Journal of Asian Business and Economic Studies – JABES) của Đại học Kinh tế TP HCM, tạp chí khoa học Đại học Đà Lạt (DLU Journal of Science), tạp chí đại học quốc gia Hà Nội (VNU Journal of Science)... ./.


Bài viết khác