Giảng dạy ý nghĩa phương pháp luận trong triết học Mác - Lênin

Ở các trường Đại học và Cao đẳng, trong quá trình học tập, nhà trường đã trang bị cho sinh viên rất nhiều kiến thức để sau này các em có đủ hành trang tự tin bước vào cuộc sống.  Những tri thức đó mang tính cụ thể trong từng lĩnh vực. 

Ging dy ý nghĩa phương pháp lun trong

 triết hc Mác - Lênin

NGƯT.TS. Nguyn Th Lan

                                                                                Trường Đại học Kinh tế Ngh An

     Ở các trường Đại học và Cao đẳng, trong quá trình học tập, nhà trường đã trang bị cho sinh viên rất nhiều kiến thức để sau này các em có đủ hành trang tự tin bước vào cuộc sống.  Những tri thức đó mang tính cụ thể trong từng lĩnh vực. Dù là tri thức khoa học nào cũng đều rất cần thiết cho các em. Bởi vì, khi thực sự bước vào cuộc sống, các em không chỉ cần kiến thức chuyên môn mà còn cần nhiều kiến thức khác.Tất cả những tri thức đó giúp cho thế giới quan của sinh viên ngày càng phong phú. Mỗi môn khoa học cụ thể là cơ sở trực tiếp cho sự hình thành những quan niệm nhất định về từng mặt, từng bộ phận của thế giới.

          Với tư cách là hệ thống tri thức lý luận chung nhất của con người về thế giới, về vị trí, vai trò của con người trong thế giới đó, triết học đóng vai trò là hạt nhân lý luận của thế giới quan. Triết học giữ vai trò định hướng cho quá trình củng cố và phát triển thế giới quan của mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng trong lịch sử.

          Những vấn đề triết học đặt ra và tìm lời giải đáp trước hết là những vấn đề về thế giới quan. Thế giới quan đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong cuộc sống của con người và xã hội loài người. Tồn tại trong thế giới dù muốn hay không, con người phải nhận thức thế giới và nhận thức bản thân mình. Thế giới quan đúng đắn là tiền đề để xác lập nhân sinh quan tích cực. Triết học Mác- Lênin đã trang bị cho sinh viên thế giới quan đúng đắn.  Đó là thế giới quan duy vật .

          Trang bị thế giới quan đúng đắn cho sinh viên mới chỉ là một mặt của triết học Mác- Lênin. Với tư cách là hệ thống tri thức chung nhất của con người về thế giới và vai trò của con người trong thế giới đó, triết học thực hiện chức năng phương pháp luận chung nhất. Phương pháp luận của triết học Mác-Lênin đã góp phần quan trọng chỉ đạo, định hướng cho sinh viên trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, trong học tập cũng như sau này bước vào cuộc sống. Dù sinh viên được đào tạo ở chuyên nghành nào cũng cần phương pháp luận của triết học. Nếu sinh viên không lĩnh hội được phương pháp luận của triết học thì dễ gặp phải những sai lầm trong nhận thức và hoạt động thực tiễn. Cũng có thể họ sẽ hành động đúng nhưng điều đó chỉ là kinh nghiệm, thiếu cơ sở lý luận vững vàng dẫn đường. Hồ Chí Minh đã từng nói rằng: “Có kinh nghim mà không có lý lun cũng như mt mt sáng, mt mt m” (1); “Không có lý lun thì lúng túng như nhm mt mà đi” (2). Người cũng từng nói rằng phải học tập tinh thần, phương pháp của chủ nghĩa Mác- Lênin để áp dụng giải quyết tốt những vấn đề thực tế trong cuộc sống cũng như trong quá trình cách mạng.

        Để  tìm hiểu việc  giảng dạy và học tập phần ý nghĩa phương pháp luận trong triết học , chúng tôi đã  điều tra qua phát phiếu thăm dò ý kiến của 500 sinh viên của trường Đại học Kinh tế Nghệ An ở nhiều ngành học khác nhau .Kết quả thu được như sau:

          Th nht, đa s sinh viên hiu rng  triết hc trang b cho các em thế gii quan và phương pháp lun . Với câu hỏi : Anh ch cho biết vì sao phi hc triết hc Mác-Lênin, có 333/386 sinh viên chọn phương án  :Vì triết hc trang b thế gii quan và phương pháp lun, đạt tỷ lệ 88,56%. Điều đó chứng tỏ , đa số sinh viên đã xác định được triết học Mác –Lênin cung cấp cho các em hai vấn đề chủ yếu là thế giới quan và phưong pháp luận và vì thế nên các em phải học triết học. Đa số sinh viên đã hiểu rằng từ việc trang bị thế giới quan duy vật, triết học Mác -Lênin đã trang bị cho các em phương pháp luận chung nhất . 88,56%sinh viên lựa chọn phương án này đã chứng tỏ sự thành công bước đầu của các giảng viên giảng dạy triết học. Khi đã xác định được điều đó, trong quá trình học, sinh viên sẽ chú ý lĩnh hội được hai nội dung cơ bản trên.

          Th hai, trong quá trình ging dy triết hc, nhìn chung, ging viên đã biết tp trung làm rõ ni dung nguyên lý, quy lut và ý nghĩa phương pháp lun, nhưng điu đó được th hin chưa đồng đều. Vẫn còn có những giảng viên quá trình giảng dạy chưa chú trọng phần ý nghĩa phương pháp luận. Đây là một khiếm khuyết nhất thiết phải khắc phục trong quá trình giảng dạy triết học.

         Với câu hỏi : Trong bài ging triết hc, các ging viên thường chú trng phn nào?

Kết quả như sau: 50,27% sinh viên chọn phương án : Ni dung nguyên lý, quy lut ; 42,55% sinh viên chọn phương án  : ý nghĩa phưong pháp lun và vic vn dng trong nhn thc và thc tin

      Kết quả nói trên đã minh chứng cho kết luận: các giảng viên đã biết chú trọng trang bị thế giới quan và phương pháp luận cho sinh viên trong quá trình giảng dạy triết học. Số sinh viên nhận xét giảng viên dạy dàn trải, không chú trọng phần nào chiếm tỷ lệ rất nhỏ (5,85%).

         Thế nhưng đối với từng giảng viên, kết quả thu được ở các lớp đã cho thấy không phải giảng viên nào cũng làm nổi bật được nội dung trọng tâm của bài giảng . ở một số lớp , đối với phương án  ý nghĩa phưong pháp lun và vic vn dng trong nhn thc và thc tin chỉ đạt tỷ lệ rất thấp .  Điều này chứng tỏ một số giảng viên chưa thấy được tầm quan trọng của việc chú trọng phần  ý nghĩa phương pháp luận trong giảng dạy triết học. Do đó sinh viên chưa hiểu  việc học tập triết học khác việc học tập các môn khoa học khác như thế nào. Đó là,  ngoài việc trang bị thế giới quan như các môn học khác, triết hc trang b cho người hc phương pháp lun chung nht để vn dng trong nhn thc và hot động thc tin. Thực trạng này cho thấy,  giảng viên cần chú trọng hơn  việc giảng dạy ý nghĩa phương pháp luận

     Vậy sinh viên nhận thức như thế nào trong việc học tập phần ý nghĩa phương pháp luận ? Qua điều tra , có thể khẳng định, sinh viên rất tâm đắc và thấy rằng trong bài giảng triết học, phần ý nghĩa phương pháp luận là rất bổ ích đối với các em. Vi câu hi : Trong mt bài ging triết hc, ni dung nào anh (ch) tâm đắc nht? 87,77% đã chọn phương án :  ý nghĩa phương pháp luận và việc vận dụng trong nhận thức và thực tiễn. Với câu hỏi :    Sau khi hc xong triết hc Mác-Lênin, ni dung nào được anh (ch) đánh giá là b ích nht cho mình . Kết quả thu được là: 95,48% sinh viên chọn phương án : ý nghĩa phương pháp lun và vic vn dng trong  nhn thc và hot động thc tin .

      Việc thăm dò ý kiến sinh viên qua 2 câu hỏi trên đã cho thấy rằng hầu hết sinh viên rất tâm đắc phần ý nghĩa phương pháp luận trong học tập triết học Mác- Lênin và đều nhất trí đây là nội dung đưa lại nhiều bổ ích nhất. Suy nghĩ này của các em là phù hợp với mục tiêu giảng dạy triết học Mác - Lênin, phù hợp với cái đích cuối cùng cần đạt được của việc giảng dạy triết học. Vậy thì không vì  lý do gì để trong quá trình giảng dạy ,giảng viên lại không tập trung làm rõ phần ý nghĩa phương pháp luận.

        Vậy khi giảng dạy phần ý nghĩa phương pháp luận cần chú trọng những vấn đề gì ? Chúng tôi xin được nêu ra ý kiến để cùng tham khảo                                                                                                                                                         Th nht, chỉ rõ cơ s lý lun để rút ra ý nghĩa phương pháp lun đó. Phải làm rõ vấn đề này thì sinh viên mới có cơ sở để thừa nhận ý nghĩa phương pháp luận đó bằng sự hiểu biết có cơ sở khoa học chứ không phải bằng sự áp đặt. Hiện nay, trình độ nhận thức  chnh trị -xã hội của sinh viên đã được nâng cao. Sinh viên có hiểu biết rộng do tiếp xúc với nhiều phương tiện thông tin đại chúng. Do đó, mọi kiến thức áp đặt thường đưa lại hiệu quả thấp. Sinh viên cần hiểu rõ vì sao lại phải tuân thủ theo lý luận đã  đúc rút được đó. Phần này giảng viên chỉ cần khái quát lại vì đã giảng ở nội dung nguyên lý, quy luật.

      Th hai, làm rõ ni dung ý nghĩa phương pháp lun

Nếu như nội dung thứ nhất chỉ cần nêu khái quát vì đã giảng ở phần nội dung nguyên lý, quy luật thì nội dung này là trọng tâm khi giảng ý nghĩa phương pháp luận. Nếu sinh viên không hiểu được nội dung của phương pháp luận đó thì khó mà vận dụng vào quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn. Chẳng hạn giảng quan điểm toàn din nhưng sinh viên không hiểu nội dung quan điểm là như thế nào thì làm sao có thể vận dụng được. Vì thế, bất cứ nội dung ý nghĩa phương pháp luận  nào, giảng viên cần giúp sinh viên hiểu rõ để vận dụng.

Ví dụ: giảng quan điểm phát trin cần làm rõ nội dung:

* Khi xem xét một sự vật , hiện tượng , phải đặt chúng ở trạng thái động,nằm trong khuynh hướng chung là phát triển

* Không chỉ nắm bắt những cái hiện đang tồn tại ở sự vật mà còn phải thấy rõ khuynh hướng phát triển trong tương lai của chúng, thấy được những biến đổi đi lên cũng như những biến đổi có tính thụt lùi. Song điều cơ bản là phải khái quát những biến đổi để vạch ra khuynh hướng biến đổi chính.

* Biết phân chia quá trình phát triển của sự vật thành những giai đoạn. Trên cơ sở ấy tìm ra phương pháp nhận thức và cách tác động phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển nhanh hơn hoặc kìm hãm sự phát triển của nó, tuỳ theo sự phát triển đó có lợi hay có hại đối với đời sống của con người

* Khắc phục tư tưởng bảo thủ, trì trệ, định kiến trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người.

           Có những nguyên lý, quy luật rút ra ý nghĩa phương pháp luận mang tính khái quát cao, ngắn gọn. Trong quá trình giảng dạy, giảng viên cần chỉ rõ cho sinh viên những quan điểm đối lập cần tránh trong quá trình vận dụng. Ví dụ: đối lập với quan điểm toàn diện là quan điểm phiến diện, đối lập với quan điểm phát triển là quan điểm bảo thủ trì trệ, đối lập với quan điểm khách quan là quan điểm chủ quan. . .

        Khi giảng nội dung ý nghĩa phương pháp luận cần  ly ví d để làm rõ ni dung. Điều này rất cần thiết vì các nguyên lý phương pháp luận thường trừu tượng nên nếu không lấy ví dụ làm rõ thì sinh viên sẽ khó hiểu.Đối với những ý nghĩa phương pháp luận được rút ra từ những nguyên lý thuộc phần chủ nghĩa duy vật biện chứng,khi lấy ví dụ phải lấy trong tất cả các lĩnh vực của thế giới:tự nhiên ,xã hội ,tư duy. Khi lấy ví dụ, để bài giảng hấp dẫn ,cuốn hút sinh viên hơn, giảng viên nên lồng kiến thức văn học vào. Những câu ca dao, tục ngữ,  những câu chuyện ngụ ngôn, những câu chuyện lịch sử phù hợp với bài giảng có thể lấy làm ví dụ minh hoạ

        Th ba, vn dng ý nghĩa phương pháp lun đó vào hot động nhn thc và thc tin

         Trong thực tế giảng dạy,  một số giảng viên đã chưa thực sự chú trọng  phần này mà thường để cho  sinh viên tự liên hệ. Giảng viên cần hướng  cho sinh viên suy nghĩ để vận dụng ý nghĩa phương pháp luận vào thực tiễn. Giảng quan điểm toàn diện phải cho sinh viên liên hệ với bản thân mình trong rèn luyện phải rèn luyện cả đức, trí, thể, mỹ, phải gắn học với hành ; trong học tập phải chú trọng tất cả các môn học nhưng phải xá định được những nội dung nào là trọng tâm cần nắm vững, nội dung nào có thể lượt qua .v.v. Phần vận dụng cần xem xét ở theo hai hướng . Th nh , vận dụng đối với bản thân trong học tập, trong cuộc sống . Th hai là vận dụng của Đảng, Nhà nước trong việc đề ra chủ trương , chính sách  .Trong thực tế,  phần vận dụng trong đề thi thường chỉ có ít sinh viên làm được. Qua chấm bài thi học phần triết học,  nhiều sinh viên phần vận dụng thường viết lan man theo suy nghĩ của mình, không đúng hướng, không phù hợp với nội dung ý nghĩa phương pháp luận cần vận dụng. Ví dụ yêu cầu của đề là “Trong nhn thc và trong thc tin, anh (ch) đã vn dng quan đim phát trin như thế nào” nhưng sinh viên thường đem hết cả những hiểu biết của mình về triết học để  vận dụng chứ không biết tập trung vào việc vận dụng quan điểm phát triển.

       Thứ tư, làm rõ nhng quan đim đối lp cn phi khc phc trong nhn thc và hot động thc tin .Trong từng vấn đề, bên cạnh những quan điểm cần tôn trọng trong nhận thức và hoạt động thực tiễn , giảng viên cũng cần phải giúp sinh viên khặc phục những quan điểm đối lập . Sinh viên  tôn trọng quan điểm khách quan đồng thời phải khắc phục quan điểm ch quan , duy ý chí ; tôn trọng quan điểm toàn din thì phải tránh quan điểm phiến din , ch xem xét mt chiu ; tôn trọng quan điểm phát trin thì phải chống lại quan điểm bo  th , trì tr .v.v.

         Tóm lại , triết học Mác - Lênin trang bị cho người học thế giới quan và phương pháp luận. Từ những nguyên lý về thế giới quan, rút ra những nguyên lý về phương pháp luận để vận dụng trong nhận thức và hoạt động thực tiễn. Vì thế, giảng dạy Triết học Mác - Lênin cần chú trọng cả về thế giới quan và phương pháp luận. Đối với sinh viên, phần ý nghĩa phương pháp luận là nội dung bổ ích nhất đối với các em, là phần các em rất tâm đắc. Do đó, trong quá trình giảng dạy triết học Mác - Lênin phần Chủ nghĩa duy vật biện chứng , ngoài việc làm rõ thế giới quan duy vật, giảng viên cần làm rõ về phương pháp luận nhằm trang bị cho sinh viên hệ thống những quan điểm, những nguyên tắc xuất phát, những cách thức chung để thực hiện trong nhận thức và hoạt động thực tiễn./.

Chú thích

(1) H Chí  Minh, toàn tp, t.5, Nxb CTQG, H.1996, tr.234

(2) H Chí  Minh , toàn tp , t.8,  Nxb CTQG, H.1996,  tr.496


Bài viết khác