Kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền đáp ứng nhu cầu Công nghiệp hóa hiện đại hóa ở nước ta hiện nay.

Ngay từ khi còn đang trong quá trình tìm tòi con đường giải phóng dân tộc, Hồ Chí Minh đã có những nhận thức sâu sắc về vai trò, ý nghĩa của nhà nước pháp quyền đối với việc tổ chức và quản lý xã hội. Người chủ trương sau khi Việt Nam giành được độc lập, chúng ta phải xây dựng một nhà nước kiểu mới – Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tính nhất quán trong tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của  dân, do dân và vì dân thể hiện rõ ở nguyên tắc tổ chức và phương thức hoạt động của Nhà nước:

             KẾ THỪA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC

 PHÁP QUYỀN ĐÁP ỨNG NHU CẦU CÔNG NGHIỆP HÓA

HIỆN ĐẠI HÓA Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

                                                                                                                                                                             TS. Nguyễn Thị Tùng

                                                                                                                                                   Khoa Lý luận Chính trị                                        

       Ngay từ khi còn đang trong quá trình tìm tòi con đường giải phóng dân tộc, Hồ Chí Minh đã có những nhận thức sâu sắc về vai trò, ý nghĩa của nhà nước pháp quyền đối với việc tổ chức và quản lý xã hội. Người chủ trương sau khi Việt Nam giành được độc lập, chúng ta phải xây dựng một nhà nước kiểu mới – Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tính nhất quán trong tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của  dân, do dân và vì dân thể hiện rõ ở nguyên tắc tổ chức và phương thức hoạt động của Nhà nước:

       - Theo Người, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa phải được tổ chức một cách hợp hiến, hợp pháp. Thực chất đây là một Nhà nước được nhân dân thừa nhận bằng pháp luật, thực thi bằng pháp luật thật sự dân chủ.

Sau thắng lợi của cách mạng tháng tám, Hồ Chí Minh nêu vấn đề phải có một bản tuyên ngôn độc lập để tuyên bố với quốc dân đồng bào và thế giới về sự khai sinh của nước Việt Nam mới. Bản tuyên ngôn là một văn kiện chính trị mang tính pháp lý đặc biệt, khẳng định nước Việ Nam dân chủ cộng hòa ra đời là hợp pháp, hợp với lẽ phải; chính phủ lâm thời do Hồ Chí Minh đứng đầu mà cuộc cách mạng do nhân dân lập nên là hợp công lý. Bản tuyên ngôn độc lập đã chứng minh sự sáng suốt, nhạy bén về pháp lý và tầm nhìn chiến lược của Người. Một Nhà nước dân chủ, hợp pháp phải là một Nhà nước thật sự đại diên cho nhân dân, do toàn dân cử ra và quản lý xã hội bằng pháp luật, thể hiện ý chí thật sự của nhân dân.

       Xuất phát từ tư tưởng đó, ngay trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định rằng, chúng ta phải có một hiến pháp dân chủ; mục đích cao nhất mà hiến pháp đó hướng tới là

“... bảo đảm được quyền tự do dân chủ cho các tầng lớp nhân dân, trên cơ sở công nông liên minh và do giai cấp công nhân lãnh đạo. Nó phải thật sự bảo đảm nam nữ bình quyền và dân tộc bình đẳng”1. Hiến pháp dân chủ đó không những là cơ sở pháp lý để xây dựng một nhà nước hợp hiến, hợp pháp, mà còn là nền tảng để ban hành các đạo luật cụ thể nhằm thực hiện và bảo đảm bằng pháp luật các quyền dân chủ của nhân dân - điều không thể có được dưới chế độ thực dân, quân chủ chuyên chế trước đây.

Nhưng, để xây dựng được một hiến pháp như vậy, phải tiến hành Tổng tuyển cử trên toàn quốc, bầu ra Quốc hội - cơ quan quyền lực cao nhất của nhà nước, cơ quan duy nhất có quyền lập pháp. Ở đây, những chính sách về quyền bầu cử, ứng cử, về phương thức tổ chức bầu cử, ứng cử... là vấn đề cốt lõi, quyết định tính hợp hiến của bộ máy nhà nước. Coi nhân dân là những người chủ thực sự của đất nước, Người khẳng định rằng, mọi người dân, không phân biệt đảng phái, tôn giáo, giàu nghèo, gái trai... đều có quyền bầu những người đại diện cho mình tham gia Quốc hội và có quyền ứng cử. Trong tư tưởng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh đến quan hệ về trách nhiệm giữa đại biểu Quốc hội với cử tri. Người cho rằng, nhân dân có quyền kiểm soát, giám sát và bãi miễn đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân khi những đại biểu ấy không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của nhân dân; rằng, với tư cách người đại diện cho nhân dân, những đại biểu của cơ quan dân cử các cấp phải liên hệ mật thiết với quần chúng, lắng nghe ý kiến, nắm được yêu cầu và phản ánh đúng nguyện vọng của nhân dân.

       -  Nhà nước phải quản lý xã hội bằng hiến pháp và pháp luật, kết hợp với giáo dục đạo đức, nâng cao giác ngộ cho nhân dân.

       Theo Hồ Chí Minh, một xã hội có trật tự kỷ cương, một Nhà nước vững mạnh, có hiệu lực phải quản lý bằng pháp luật. Không quản lý Nhà nước bằng pháp luật sẽ dẫn đến sơ hở, cán bộ dể sinh lạm dụng quyền lực, vi phạm quyền dân chủ của nhân dân, cũng như dân dễ có hành xâm phạm quyền tự do dân chủ của người khác, của cộng đồng xã hội, dẫn đến hỗn loạn, vô chính phủ. Người khẳng định: "Trăm điều phải có thần linh pháp quyền”1

       Chính vì vậy, Người đặc biệt quan tâm đến xây dựng hệ thống pháp luật dân chủ mà trước hết là Hiến pháp. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Người, bản hiến pháp đầu tiên đã ra đời vào năm 1946. Về giá trị lich sử của bản Hiến pháp, Hồ Chí Minh đã khẳng định: " Sau khi Nhà nước mới tự do được 14 tháng đã làm thành một bản hiến pháp đầu tiên trong lịch sử nước nhà. Bản Hiến pháp đó còn là một vết tích lịch sử hiến pháp đầu tiên trong cõi Á Đông này nữa... Hiến pháp đã tuyên bố với thế giới biết dân tộc Việt Nam đã có mọi quyền tự do. Hiến pháp đó tuyên bố với thế giới: phụ nữ Việt Nam đã được đứng ngang hàng với đàn ông để được hưởng chung mọi quyền tự do của một công dân. Hiến pháp đó nêu lên một tinh thần đoàn kết chặt chẽ giữa các dân tộc Việt Nam và một tinh thần liêm khiết, công bình của các giai cấp". Đồng thời Người nhấn mạnh: Chính phủ sẽ cố gắng làm theo đúng ba chính sách: dân sinh, dân quyền và dân tộc"2 . Khi miền Bắc hoàn thành cơ bản nhiệm vụ chính trị của cách mạng dân tộc dân chủ chuyển sang giai đoạn mới, Người lại chủ trì soạn thảo Hiến pháp sửa đổi năm 1959.

       Trong những năm ở cương vị Chủ tịch nước, Hồ Chí Minh luôn chú ý chi tiết hóa Hiến pháp thành pháp luật theo từng giai đoạn chuyển biến của cách mạng và xã hội. Người luôn khẳng định: Pháp luật của ta là pháp luật dân chủ, phải nghiêm minh và phát huy hiệu lực thực tế. Nhà nước ta cũng sử dụng pháp luật để quản lý xã hội. Và vì pháp luật của ta là pháp luật dân chủ cho nên mọi công dân của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đều bình đẳng trước pháp luật cả về quyền lợi và nghĩa vụ; ai vi phạm pháp luật đều phải xử lý nghiêm khắc, cho dù người đó ở vị trí nào trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của Đảng, Nhà nước. Theo Người, hiệu lực của pháp luật chỉ có được khi mọi người đều nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật; pháp chế chỉ bảo đảm khi các quy phạm pháp luật được thực thi trong các quan hệ xã hội; mọi hành vi vi phạm pháp luật phải bị xử lý. Như vậy, trong thực thi luật pháp, việc thưởng phạt phải nghiêm minh. Vì nếu thưởng phạt không nghiêm minh thì người cúc cung tận tụy lâu ngày cũng thấy chán nản, còn người  vi phạm pháp luật, kỷ luật sẽ ngày càng lún sâu vào tội lỗi, làm thiệt hại cho nhân dân. Trong một nước, thưởng phạt phải nghiêm minh thì nhân dân mới yên ổn, kháng chiến mới thắng lợi, kiến quốc mới thành công.

       Muốn pháp luật nghiêm minh, phát huy hiệu lực, theo Hồ Chí Minh cần có các điều kiện sau:

       Thứ nhấtt, pháp luật đó phải đúng và phải đủ, dân chủ và tiến bộ. Pháp luật đúng là pháp luật phản ánh trung thành bản chất các quan hệ xã hội khách quan, tiếp cận đến chân lý, mà chân lý là tất cả những gì phù hợp với lợi ích của nhân dân. Còn pháp luật đủ là phải có tính đồng bộ, bao quát được các mặt, các loại quan hệ, các lĩnh vực của đời sống xã hội; bảo vệ quyền tự do rộng rãi  của nhân dân lao động.

       Thứ hai, pháp luật phải đến được với dân, "đi vào giữa dân gian". Để pháp luật được thực thi trong đời sống xã hội phải chú trọng giáo dục, tuyên truyền pháp luật cho mọi đối tượng dân cư, làm cho họ biết, hiểu và thực hiện đúng. Trong điều kiện dân trí còn thấp, học vấn hạn chế, văn hóa dân chủ chưa cao, việc tuyên truyền, giáo dục pháp luật càng trở nên cần thiết. Vấn đề này đã được Hồ Chí Minh chỉ rõ: "công bố đạo luật này chưa phải đã là mọi việc đều xong, mà còn phải tuyên truyền giáo dục lâu dài mới thực hiện được tốt".

       Thứ ba, cán bộ trực tiếp thực thi luật pháp phải thật sự công tâm và nghiêm minh. Hồ Chí Minh yêu cầu cán bộ, đảng viên có nhiệm vụ "gương mẫu chấp hành pháp luật của Nhà nước, kỷ luật của các đoàn thể cách mạng của quần chúng mà mình tham gia". Người nhiều lần phê phán những cán bộ, đảng viên không chấp hành pháp luật của Nhà nước, cá nhân chủ nghĩa sinh ra tự do chủ nghĩa, không tôn trọng pháp luật và thể lệ nhà nước, làm gương xấu cho quần chúng nhân dân.

       Trong việc giữ vững tính nghiêm minh và hiệu lực của pháp luật, cán bộ làm công tác tư pháp có vai trò quan trọng. Họ chính là người trực tiếp thực thi luật pháp, đại diện cụ thể cho "cán cân công lý". Vì thế, Hồ Chí Minh yêu cầu ở họ phải có phẩm chất đạo đức cần thiết: Trong công tác xử án phải công bằng, liêm khiết, trong sạch như thế cũng chưa đủ vì không thể chỉ hạn chế hoạt động của mình trong khung tòa án mà còn phải gần dân, giúp dân, học dân, hiểu dân để giúp mình thêm liêm khiết, thêm công bằng, trong sạch.

       Đối với những người lợi dụng chức vụ, quyền hạn vi phạm pháp luật hoặc xử lý không đúng, không nghiêm các trường hợp vi phạm pháp luật, Hồ Chí Minh chỉ rõ: Có cán bộ, đảng viên lợi dụng quyền thế của Đảng và Nhà nước làm những việc trái với chính sách và pháp luật, xâm phạm đến lợi ích vật chất và quyền tự do dân chủ của nhân dân, nhưng cũng chưa bị xử lý kịp thời,... như vậy là kỷ luật chưa nghiêm. Người yêu cầu kiên quyết trừng trị những kẻ vi phạm pháp luật, xâm phạm quyền lợi của công dân, làm cho nhân dân bất bình, oan ức.

       Điều đặc sắc trong tư tưởng trị nước của Hồ Chí Minh là Người đã kết hợp giữa đức trị và pháp trị. "Luật pháp phải dựa vào đạo đức" những luật pháp phải bảo vệ đạo đức". Sử dụng " Đức trị" nhằm khuyên người ta những việc nên làm, "pháp trị" bắt buộc người ta phải tránh những việc nên tránh. Đức trị là trị nước bằng tình, bằng thuyết phục, bằng đạo lý; " Pháp trị" là trị nước bằng các đạo luật. Đức trị và pháp trị trong tư tưởng Hồ Chí Minh  không hề loại trừ nhau mà luôn luôn thống nhất bổ sung cho nhau. Người từng nói: " không dùng sử phạt là không đúng" song " Chút gì cũng dùng đến sử phạt cũng không nên", " thưởng phạt phải nghiêm minh thì nhân dân mới yên ổn, kháng chiến mới thắng lợi, kiến quốc mới thành công"3

       Hiện nay, sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước cũng như việc chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đòi hỏi Nhà nước phải có sự đổi mới về phương pháp và tăng cường hiệu quả quản lý xã hội, không thể chỉ bằng những chỉ thị, mệnh lệnh, mà quan trọng và căn bản hơn, phải bằng một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh. Điều đó quy định tính tất yếu của việc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.Trong. Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI  của Đảng đẩy mạnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Cụ thể là:

  • Nâng cao nhận thức về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa:

  + Tiếp tục đẩy mạnh việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm nhà nước ta thực sự của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, do Đảng lãnh đạo; thực hiện tốt chức năng quản lý kinh tế, quản lý xã hội; giải quyết đúng mối quan hệ giữa nhà nước với các tổ chức trong hệ thống chính trị với nhân dân với thị trường.

+ Nâng cao năng lực quản lý và điều hành của nhà nước theo pháp luật, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa và kỷ luật, kỷ cương...

  • Tiếp tục đổi mới tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước:

+ Đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội, bảo đảm Quốc hội thực sự là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất

+ Tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng công tác xây dựng pháp luật, trước hết là xây dựng quy trình luật, pháp lệnh, luêtj pháp lệnh cần quy định cụ thể, tăng tính khả thi để đưa vào cuộc sống.

+ Tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của chính phủ theo hướng xây dựng nền hành chính thống nhất, thông suốt, trong sạch, vững mạnh có hiệu lực, hiệu quả, tổ chức tinh gọn và hợp lý, tăng tính dân chủ và pháp quyền  trong điều hành của chính phủ; nâng cao năng lực dự báo, ứng phó với giải quyết kịp thời hững vấn đề mới phát sinh.

+ Tiếp tục đổi mới tổ chức hoạt động của chính quyền địa phương

  • Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức trong sạch, có năng lực đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới.
  • Tích cực thực hành tiết kiệm, phòng ngừa và kiên quyết chống tham nhũng, lãng phí

Chủ tịch Hồ Chí Minh, lãnh tụ vĩ đại của dân tộc ta, đồng thời là một vĩ nhân của nhân loại- Người đã khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đầu tiên ở Đông Nam Á và chính Người cũng đã dày công xây dựng bảo vệ, vun đắp, phát triển Nhà nước ấy. Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền của Hồ Chí Minh đã góp phần đảm bảo chắc thắng cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của nước ta hiện nay, đảm bảo cho tương lai và tiền đồ của dân tộc Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Hồ Chí Minh ( 1995), Toàn tập, tập 1, tr 436, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà nội
  2. Hồ Chí Minh ( 1995), Toàn tập, tập 2, tr 440, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội
  3. Hồ Chí Minh ( 1995), Toàn tập, tập 4, tr 163 – 164; Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội
  4. Hồ Chí Minh ( 1995), Toàn tập, tập 5, , Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội
  5. Hồ Chí Minh ( 1995), Toàn tập, tập 6, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội
  6. Hồ Chí Minh ( 1995), Toàn tập, tập 8, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội
  7. Nguyễn Văn Thảo ( 1997) Về nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội
  8. Phạm Thái Việt  ( 2006), Toàn cầu hoá những xu hướng biến đổi lớn trong đời sống chính trị quốc tế và văn hoá, Nxb. Khoa học xã hội.
  9. Lê Văn Yểu – Lê Hữu Nghĩa ( 2006), Xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nan trong thời kỳ đổi mới, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội
  10. Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI,( 2011) Nxb Chính trị Quốc gia – sự thật; Hà Nội

 

 

 


Bài viết khác